Kürt Edebiyatında Mevlit ve Mevlit Geleneği

Mevlit kelimesi Arapça kökenli bir sözcük olup, kelime anlamı 'doğum, doğum yeri ve doğum zamanı' şeklindedir. Terim olarak ise İslam edebiyatında özellikle Hz. Muhammed'in (sav) doğumunu, nurunun yaratılmasını, doğumu öncesi ve sonrasında gerçekleşen mucizeleri, peygamberliği sırasında ve sonrasında yaşanan olayları, miraç hadisesini ve vefatını konu alan manzum eserleri ifade eder. Mevlit metinleri genellikle mesnevi nazım şekliyle kaleme alınmıştır.

Kürt Edebiyatında Mevlit Geleneği

Kürt edebiyatında yazılan ilk mevlit, Mela Hüseynê Bateyî'nin eseridir ve halk arasında 'Mewlûda Kurmancî' adıyla tanınır. Bu eser, Kürt edebiyatı tarihinde mevlit türünde yazılmış ilk metindir. Bu eserden önce Kürt toplumunda Arapça mevlitler yaygındı; ancak Melayê Bateyî’nin mevlidinden sonra Kürtçe mevlitler okunmaya başlanmıştır. Bunun ardından pek çok Kürt şair, klasik edebiyatın bir türü olan mevlidin etkisi altında kalarak, Kurmançça ve Zazaca mevlitler yazmıştır.

Mevlitlerin Tasnifi

Hayrettin Kızıl, Diyarbakır ve Çevresinde Yazılmış Mevlitlerin Konularına Göre Tasnifi Denemesi adlı çalışmasında Kürtçe mevlitleri iki gruba ayırmıştır:

-Melayê Bateyî’nin etkisi altında yazılmış mevlitler,

-Melayê Bateyî’nin etkisi altında yazılmış mevlitler,

Bu konu bu çalışmanın kapsamı dışında olduğundan, yalnızca bugüne kadar Kurmançça ve Zazaca yazılmış, yayımlanmış veya bilinen mevlitlerin isimleri ve yazarlarına değinilecektir.

Kurmanci Mevlitler

Melayê Bateyî’nin eserinden sonra pek çok Kurmanci mevlit yazılmıştır. Tespit edilen ve yayımlanmış olanlar şunlardır:

-Mela Hüseynê Bateyî – Mevlid-i Nebî Aleyhi's-Selâm (Mewlûda Kurmancî)

-Şêx Muhemmed Emin el-Hayderî – Mewlida Nebî

-Mela Zahid Kardeşlik – Mevlûd-i Şerif

-Mela Bedreddin – Mewlûda Kurdî Bi Zimanê Gundî

-Mela Ali bin es-Seyyid Abdurrahman – Haza Kitab Ava Heyat

-M. Mustefa yê Mela Aliyê Êzdarî – Mewlida Şerîf: Ji Ewel Heta Axir Rehber-i Xelasî Hz. Muhammed (SAV)

-Molla Muhemmed el-Xursî (Ekinci) – Nezma Şêrin Der Mewlid û Sîreta Resûlê Emîn

-Mela Silêman Kurşun – Mewlida Pêxember

-M. Burhan el-Hedbî – Mewlida Kurdî Bi Şêwaza Hedbî

-Şêx Muhemmed Sîracuddin – Durra Birincî Mewlûda Kurmancî

-Mela Ehmed Nas – Fêkiyê Narîncî Mewlûda Kurmancî

-Feyzullah Erzen (Seyyid Feyzullah Fındıkî) – Hate Sefadî Mewlidi Mustafa

-Feyzullah Erzen (Seyyid Feyzullah Fındıkî) – Gulê Narîncî Mewlide Kurmancî

-Muhammed Şerif el-Batırgizî – Risâletu’l-Usûl fi Mevlidi’r-Rusûl

-Mele Şewqî – Mevlidi’n-Nebî Aleyhi’s-Salâti ve’s-Selâm

-Mele Ahmed – Mevlidi’n-Nebî Aleyhi’s-Salâti ve’s-Selâm

-Feyzullah Haznevi – Rasûlî Bî Hember

-Mela Abdurrahman Becirmenî – Mevlid-i Muhammed Mustafa

-Mele Hasan – Mevlidü’n-Nebî

-Şeyh Muhammed Mehdî – Mevlûde Kurmancî

-Mele Abdurrahman Harhûrî – Mevlûde Siyer

Kürt halkı arasında en çok okunan ve ilgi gören eser, Melayê Bateyî’nin Mevlûda Kurmancî adlı eseridir.

Zazaca Mevlitler

Zazaca mevlitlerin sayısı Kurmanci kadar fazla olmasa da, Zazaca'nın yazılı edebiyata geç başlamasına rağmen bu alanda önemli eserler verilmiştir. Tespit edilen ve yayımlanan bazı Zazaca mevlitler:

-Mela Ehmedê Xasî – Mewlidu’n-Nebîyyi-Quraysîyyi (Salavâtullahi Aleyhi Fi’l-Bukreti we’l-Asiyy)

-Osman Efendiyo Babij – Biyişê Pêxemberi (Mewlida Nebî)

-Mela Mehmed Elîf Hunij – Mewlidi Peyxemberi

-Mela Mehemedê Muradan – Mewlidi Zazakî

-Mela Kamîlê Puexî – Mewlidi Nebî

-Bilal Feqî Çolig – Mewlidê Peyxamber Qey Tutone Zazon

-Abdulkadir Muşekî (Arslan) – Mevlid-i Nebî

Zazaca mevlitler içinde halk arasında en çok bilinen ve mevlit törenlerinde okunan eser, Mela Ehmedê Xasî'nin Mewlidu’n-Nebîyyi-Quraysîyyi adlı eseridir.