Baba Tahire Uryan

Medlerin başkenti Ektebana (Hemedan) doğmuş olan Baba Tahir, Kürt şiirinin ilk bilinen ve tanınan şairidir. Bu özelliğiyle Kürt şiirinin babası olarak da kabul edilebilir. Şiirlerinde, ağırlıklı olarak Kürtçenin Lori ve Gorani lehçelerini kullanmış, bunun yanı sıra İran dilleri ve lehçelerine de yer vermiştir. Aynı zamanda ‘Ehl-i hak’ tarikatının önde gelen figürlerinden biridir. Şiirleri, tarikat mensupları tarafından geniş bir şekilde benimsenmiş ve günümüze kadar ulaşmıştır. Pek çok dile çevrilen ünlü 'Dubeyti'leri dışında, 'Al-Kalimat al Kisar (Vecizeler)' ve 'Al-Futuhat al-rabbaniye fi işarat al-Hamadiniya' (Vecizelerin kısaltılmış versiyonu) gibi eserleri de bulunmaktadır. Özdeyişlerinden 368 tanesi Tahran’da yayımlanmıştır. Hemedan’da hayatını kaybetmiştir.

Baba Tahir'in şiirleri ve ilahileri, daha çok klasik bir üslupla yazılmış olup, ilahi olarak kullanılmıştır. Oryantalistler, bu şiirleri genellikle Pehlevilere bağlamaktadır. Ancak günümüzde hala onun Kürtçe şiirleri Farsça, Luri ve Kürtçe karışımı olarak kabul edilse de, bu doğru bir yaklaşım değildir. Çünkü şimdiye kadar Farsça şiir yazan çok sayıda Kürt, Azeri, Gilek, Mazeni ve benzeri şairler bulunmuşken, Fars dilinde şiir yazan bir Fars şairi bulunmamaktadır. Baba Tahir'in şiirlerini, haklı olarak Kürtçe şiirler olarak nitelendirebiliriz.

Baba Tahir’e atfedilen ve Arapça’da yaklaşık 400 aforizma içeren Kalemat-e Qesaar adlı eseri, Ayn-al-Qozat Hamadani tarafından yapılan bir yoruma sahiptir. Bu eserde, Baba Tahir'in bilgiyi gnosis ile ilişkilendiren bir özdeyişi yer alır: 'Bilgi, gnosis’e giden yolu gösterendir ve gnosis geldiğinde bilginin vizyonu kaybolur; geriye sadece bilginin gnosis’e doğru hareketleri kalır.' Ayrıca 'Bilgi, gnostiklerin tacıdır ve gnosis, bilginin tacıdır' ve 'Tanrı'nın takdir ettiği şeye tanık olan kişi hareketsiz ve güçsüz kalır' gibi ifadeler de vardır.

Gerçek bir bakış açısıyla değerlendirildiğinde, Baba Tahir Khwas’ın Farsça şeref demek istemiş olsaydı, bunu Kürtçe yapacak bir Kürt vaiz olduğu söylenebilir. Mezarı, Batı İran’daki Hemedan şehrinin kuzey girişinin yakınlarında, çiçeklerle ve kıvrımlı yollarla çevrili bir parkta yer almaktadır. Mohsen Foroughi tarafından tasarlanan bu mezar yapısı, merkezi bir kuleyi çevreleyen on iki dış sütundan oluşmaktadır ve 1970 yılında inşa edilmiştir.

Baba Tahire Uryan'ın bazı şiirleri

Xûdawenda! kê bûşim ba kê bûşim?
Mije pirr eşkê xûnîn ta kê bûşim?
Hemem kez der biranin sû te ayim
To kem ez der biranî va kê bûşim?!
Paçve:
Xwedê! bi kê bêjim, bi kê bêjim?
Mijang pirr hêstirên xwînî, ta kingê bêjim?
Demek ku mirov min ji der dixin, ez têm bi warê te
Heger tu jî min ji xwe der bixey, ez bi kî gazî bikim û bêjim?!

Dilim ez derdê te daîm xemîn e
Be balîn xiştim û bester zemîn e
Hemîn cûrmim kê mû te dost dîrim
Zi her ket dost dire hal în e?!
Paçve
Dilê min ji derdê te daîm xemgîn e
Ez ji jana evîna te hêjar bûme nivîna min zemîn e
Tenê guneha min ev e ku ez ji te hez dikim
Ji her kî re ku ji te hez bike wesa dikey bi rewş û hale wî?!

Meger şîr û pelengî ey dil ey dil?
Be mû daîm bicengî ey dil ey dil
Eger destim fitî xûnit verîjim
Bivînim ta çi rengî ey dil ey dil!
Paçve:
Meger tu şêr û pilingî ey dilo ey dilo?
Bi min re daîm bicengî ey dilo ey dilo
Eger bikevî destê min, xwîna te verijînim
Bibînim ka tu çi rengî ey dilo!

Hezarit dil be ğaret borde vîşe
Hezaranit ciger xûn kerde vîşe
Hezaran dax vîş, ez vîşim eşmer
Henî neşmerde ez eşmerde vîş e!
Paçve:
Te zêdetir (mişetir) ji hezaran dil be tarran (xaret) birin
Ji hezaran jî mişetir ciger te xwîn kirin
Hezaran dax zêdetir (mişetir), min zêdetir jî hejmart
Hêjî nejmartî ji ejmartî zêdetir in!

Sîye bextim ke bextim sernigûn bî
Tûwe rûjim ke rûjim vajgûn bî
Şûdim xar û xesê kûhê mûhebbet
Zê destê dil ke ya reb ğerqi xûn bî!
Paçve:
Ez reşbextim ku bextê min vajî bûye
Ez hêjarim ku rojgara min vajî bûye
Ez bûme poş û pilaxê çîyaya evînê
Gazî ji destê dil ku hêvî dikim dil di nav xwîn de bxindike! (Xwedê xenîmê dil bike!)

Nigarîna dil û cumin te dîrî
Heme peyda û penhûnim te dîrî
Nedûnim mû ke î derd ez kê dîrim
Hemî zûnim ke dermûnim te dîrî
Paçve:
Dilberê! (Nîgarê!), dil û gîyana min bi destên te ne
Hemî kar û barên min jî her wesa
Ez nizanim ku vî derda evînê ji ku ve hatîye nav min
Tenê dizanim ku dermanê vê derdê bi destê te ye

Dilî nazûk be sane şîşe’em bî
Eger ahî kişim endîşe’em bî
Sirişkim ger bûwe xûnîn eceb nîst
Mû an darim ke der xûn rîşe’em bî!
Paçve:
Dilê min mîna şûşe ye
Heger ez gazî bikim û ax bikîşim di nav dilê min de endêş û tirs e
Hêstirên min heger bûne xwînawî eceba nîye
Ez ew darim ku di nav xwîn de reh rîşe yên xwe hene!

Ço mû yek sûte dil pervaneî ne
Cehan ra hemço mû dîvaneî ne
Heme marûn û mûrûn lane dîrin
Menê bîçare ra vîraneî ne!
Paçve:
Wek min ti perperikê dil şewitî nîye
Di nav cîhan de dînîyekî wek min nîye
Hemî maran û moriyan hêlanên xwe hene
Lê ji minê hêjar re wêraneyek jî çine!