Mir Bedirxan
Bedirhan Bey ya da Bedirxan Beg, Botan Emirliği'nin son Kürt Mir'i ve mütesellimiydi. Eski Bitlis Kalesi'ni merkez edinen Rozhaki hanedanının kalıtsal başı olan ve Şerefhan Bitlisi'nin soyundan gelen Bedirhan, Azizan ailesinden olup Cizre'de (şu anda Türkiye'de) doğdu. 1821'de Botan Emirliği'nin Mir'i oldu ve 1847'ye kadar hüküm sürdü. Bedirhanlar ayrıca, Hz. Muhammed’in generali Halid bin Velid'in soyundan geldiklerini de iddia etmektedirler.
1
2
3
Bedirhan Bey, oğlu Mehmed'e göre, birçok kez evlendi ve toplamda on altı eşi vardı. Emin Ali Bedirhan, oğullarından biridir ve Celadet Bedirhan, Süreyya Bedirhan ve Kamuran Alî Bedirxan torunlarındandır. Bedirhan Bey’in yirmi bir çocuğu vardı.
4
Bedirhan Bey, Abdullah Bey’in oğlu olarak doğdu ve kuzeni Seyfeddin’in (Abdullah Bey’in ölümünden sonra yerine geçen) bölgedeki huzuru sağlayamaması ve kardeşi Said Bey’in fazla dini hassasiyetleri nedeniyle liderliği Bedirhan’a bırakması sonucu Botan’ın yöneticisi oldu. İlk döneminde Mir olarak bölge üzerinde güçlü bir kontrol sağladı ve 1828-1829 Rus-Osmanlı Savaşı sırasında Osmanlı Sultanı’na desteğini reddedebilecek bir duruma geldi. Bedirhan, kontrolü altındaki savaş yorgunu bölgeleri geliştirmeyi başardı ve birkaç yıl içinde nüfus önemli ölçüde arttı. Öyle ki, bölgedeki Avrupalı diplomatlar, Bedirhan’ın takipçilerine iyi bir ekonomik standart ve güvenlik sağlayabilme yeteneğini, diğer komşu bölgelerle kıyaslayarak hükümetlerine bildirdiler. Bedirhan, liderliği altında haydutluğun ortadan kalkmasından ve kervanların güvenle bölgesinden geçebilmesinden gurur duyuyordu.
5
6
Bedirhan Bey, Yezidilere yönelik katliamlardan defalarca sorumlu tutuldu. 1832’de, Kürt Soran prensi Muhammed Paşa ile iş birliği yaparak Şehkan bölgesinde binlerce Yezidi’yi katletti. Ancak, Muhammed Paşa ile her zaman iyi ilişkiler içinde değildi; 1834’te ordusu, Emirliği ondan savunmak zorunda kaldı. 1836’da Osmanlılar Bedirhan’a saldırarak onu yendi ve Bedirhan, Sultan’a bağlılık yemini tazeledi. 1838’de Osmanlı Reşid Paşa, Cizre’yi fethetti ve Bedirhan, Osmanlı İmparatorluğu’nun merkeziyetçi politikalarının etkisi altında gücünü kaybetmeye başladı; bu süreç, 1839’da Tanzimat Fermanı’nın ilan edilmesi ve ertesi yıl uygulanmasıyla doruk noktasına ulaştı. 1839’da Nizip Savaşı’na Osmanlı tarafında katılan Bedirhan, Orta Kürdistan’daki en etkili Kürt hükümdarı olarak öne çıktı. Vergi topladı, kendi parasını bastı ve adalet sistemini düzenledi.
7
8
Bohtan’daki güvenlik, Bedirhan’ı halk arasında o kadar popüler hale getirdi ki, komşu bölgelerden birçok aile Bohtan Emirliği’ne yerleşti. Bu durum, 1842’de Musul Valisi ile bir anlaşmazlığa yol açtı; Musul Valisi, Cizre’yi Musul vilayetine dahil etmek istedi, ancak Cizre halkı buna karşı çıktı. 1845’e gelindiğinde Bedirhan Bey, batıda Diyarbakır’dan Musul’a, doğuda Urmiye’ye kadar uzanan bir bölgeyi yönetiyordu. Bedirhan’ın, çeşitli aşiretlerden askerlerden oluşan aşiretler arası milis güçleri oluşturarak askerlerini modernize etmeyi planladığı ve cuma hutbelerinin kendi adıyla okunması bilindiğinde, merkezi Osmanlı Hükümeti, Bedirhan’ın yükselen bağımsızlık hareketine son verme kararı aldı.
9
Nizip Savaşı'nın ardından, Bedirhan Bey, 1840 yılında Müküs'lü Han Mahmud ve Hakkâri'li Nurullah Bey ile üçlü bir ittifak kurdu. Osmanlılar, Cizre'yi Diyarbakır'dan ayırarak Musul Eyaleti'ne dahil etme kararı aldığında, Bedirhan Bey bu karara karşı çıktı ve Musul Valisi'nin otoritesine boyun eğmeyi reddetti. Bu sırada, Müküs'lü Han Mahmud, Bitlis çevresindeki bölgeleri ele geçirme girişiminde bulundu, ancak başarısız oldu. Üçlü ittifak, yerel Asurî Hristiyan nüfusu ile çatışmaya girdi ve 1843 ve 1846 yıllarında katliamlar gerçekleştirdi. Çatışma, Urmiye, Musul ve Hakkâri arasındaki bölgede yaşayan Nasturilerin, 1841 yılında Hakkâri Emiri'ne vermeleri gereken vergiyi ödemeyi reddetmeleriyle başladı. Nurullah Bey, Şimun XVII Abraham'ın liderliğindeki Nasturilere boyun eğdirmeyi başaramayınca, Bedirhan Bey'den yardım talep etti. 1843'te Bedirhan Bey, Nasturilerin direnişini kırdı ve Mar Şimun Musul'a sığındı. 1844 yılında da Tur Abdin dağlarında Yezidiler, Bedirhan Bey tarafından bir kez daha baskına uğradı. Bedirhan Bey'in amacı, Yezidileri İslam'a zorla döndürmekti.
10
11
Hristiyanlara yönelik katliamların durdurulması yönündeki Avrupa güçlerinin baskısı, 1846-1847 yıllarında Osmanlı kuvvetlerinin Bedirhan’ın topraklarına saldırmasına yol açtı. Ömer Paşa'nın 12.000 kişilik Osmanlı ordusu, intikam arayan Yezidi aşiretleri tarafından da desteklendi ve Kürt ordusunu Cizre yakınlarındaki Zeitun'da mağlup etti. Çatışmanın başlangıcında Bedirhan Bey, Osmanlıları yenmeyi başardı, ancak kuvvetlerinin önemli bir komutanı Osmanlılara katılınca, Evruh Kalesi'ne çekilmek zorunda kaldı ve burada sekiz ay süren bir kuşatmaya direndi. Bedirhan Bey, 4 Temmuz 1847'de Eruh, Siirt'teki Evruh Kalesi'nde Osmanlılara teslim olmak zorunda kaldı. Aynı gün Han Mahmud da Tatvan'da yenilgiye uğradı. Bedirhan Bey, Osmanlı ordusuna katılması karşılığında kendisine hükümette bir makam vaat edilen uzak akrabası ve kuvvetlerinin üst düzey komutanlarından Yezdanşer tarafından ihanete uğradı. Yezdanşer, kısa bir süreliğine Cizre’nin mütesellimi olarak atandı. Bedirhan Bey ve ailesi, Evruh Kalesi'nden zincire vurularak Şırnak ilindeki Kumçatı'ya götürüldü. 40 gün boyunca gözaltında tutulduktan sonra Bedirhan Bey ve ailesi, İstanbul’a sevk edildi.
12
13
14
Bedirhan Bey’in İstanbul’da yerleşme umudu gerçekleşmeyince, o ve maiyeti, o dönemde Osmanlı İmparatorluğu tarafından yönetilen Girit'in Heraklion kentine gönderildi. 1853 yılında iki kez İstanbul’a dönme izni talep etti, ancak bu talepleri reddedildi. 1855’te Heraklion dışında bir çiftlik satın aldı ve buraya 'Kabıl Hora' adını verdi. 1856’da Girit’te meydana gelen güçlü bir deprem nedeniyle mülkleri büyük zarar gördü ve Bedirhan Bey mali sıkıntılar yaşadı. Osmanlı İmparatorluğu'ndan almaya devam ettiği maaş sadece 7000 kuruştu. Bedirhan Bey, adadaki Hristiyanlar ve Müslümanlar arasındaki anlaşmazlıkları çözmeyi başardıktan sonra durum düzeldi. Eylül 1857’de Sultan Abdülmecid, Bedirhan Bey’e yönelik tutumunu değiştirerek maaşını iki katına çıkardı ve 43 takipçisinin Kürdistan’a dönmesine izin verdi. Buna rağmen, Bedirhan Bey Girit’te kalmayı tercih etti.
15
16
1863 yılında, Abdülmecid'in halefi Sultan Abdülaziz, Bedirhan Bey ve ailesinin İstanbul’a yerleşmesine izin verdi. Aile, Fatih semtinde bir konak satın aldı. Torunlarından bazıları Osmanlı İmparatorluğu bürokrasisine kabul edildi. Haziran 1868’de, Bedirhan Bey günümüzde Suriye olan bölgeye yerleşmeye karar verdi. Gemiyle Beyrut’a seyahat etti ve oradan da Şam’a geçti. Bedirhan Bey, Şam'a yerleşmesinden bir yıl sonra hayatını kaybetti. Cenazesi Şam'daki Rukneddin Mezarlığı'nda yapıldı.